Το Παναθηναϊκό Στάδιο

Το Παναθηναϊκό Στάδιο των τριών Ολυμπιακών Αγώνων
1896 – 1906 – 2004

Γράφει ο Γιώργος Λιβέρης

Το Παναθηναϊκό Στάδιο, που διεθνώς είναι γνωστό και ως Καλλιμάρμαρο και βρίσκεται στον Αρδηττό λόφο της Αθήνας, είναι το μοναδικό Στάδιο στον κόσμο στο οποίο έχουν τελεσθεί τρεις Ολυμπιακοί Αγώνες. Οι Α’ Αγώνες το 1896, η Μεσο – Ολυμπιάδα του 1906 και η Τοξοβολία με τον Μαραθώνιο στη διοργάνωση του 2004.

Επίσης είναι το μόνο στον κόσμο το οποίο είναι εξ ολοκλήρου κατασκευασμένο από λευκό μάρμαρο της Πεντέλης.

Αλλά το Καλλιμάρμαρο Στάδιο έχει και μια άλλη πρωτιά, ή μοναδικότητα.

Είναι το αρχαιότερο εν λειτουργία Στάδιο στον κόσμο. Η ηλικία του υπολογίζεται ότι είναι 2.352 ετών, καθώς για πρώτη φορά δημιουργήθηκε 338 χρόνια π.Χ.

Ακριβώς επειδή η αρχική κατασκευή του ήταν σύμφωνη με τις  τότε αντιλήψεις, τα κρατούντα και τα μέτρα της εποχής, η μορφή του είναι τελείως διαφορετική από τα σημερινά στάδια.

Το σχήμα του Σταδίου έχει σχήμα πέταλου, με μήκος ευθείας τα 193μ. καθώς ο δρόμος ενός σταδίου, ήταν η μικρότερη απόσταση την οποία διένυαν τότε οι αθλητές. Δηλαδή το μικρότερο «σπριντ» για ένα δρομέα ήταν τα 193 μέτρα. Ακολούθως υπήρχε ο δρόμος 2 σταδίων (δηλαδή 386 μέτρα) και στη συνέχεια τα πολλαπλάσια του ενός σταδίου. Επομένως ο πλήρης κύκλος του μακρόστενου Παναθηναϊκού Σταδίου ήταν κατά 14μ. μικρότερος από τα σημερινά καθιερωμένα 400μ.

Την ονομασία του ως Παναθηναϊκό Στάδιο την απέκτησε διότι δημιουργήθηκε για να τελούνται σ’ αυτό οι εορτές των Παναθηναίων. Είναι γνωστό πως όλες οι εορταστικές εκδηλώσεις στην Αρχαία Ελλάδα άρχισαν ως θρησκευτικές και αθλητικές εκφράσεις που με το χρόνο κράτησαν τον κυρίως αγωνιστικό τους χαρακτήρα.

Το όνομα Καλλιμάρμαρο άρχισε να επικρατεί (κυρίως διεθνώς) μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, για να μην υπάρχει σύγχυση με το σύγχρονο Ολυμπιακό Στάδιο των Αθηνών, αλλά και με το γήπεδο του Παναθηναϊκού στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας.

Το Παναθηναϊκό Στάδιο είναι επίσης το Στάδιο όπου άρχισαν το 1929 οι Προβαλκανικοί και το 1930 οι Α’ Βαλκανικοί Αγώνες Στίβου, κυρίαρχοι αγώνες της εποχής για την Ευρώπη, αλλά και για την Ειρήνη στα Βαλκάνια.

Ακόμη το Παναθηναϊκό Στάδιο είναι ο καθιερωμένος τερματισμός του κλασσικού Μαραθωνίου δρόμου, ο οποίος έχει (φυσικά) αφετηρία τον Μαραθώνα και τυποποιημένη διαδρομή στα 42.195μ. Η κλασσική διαδρομή του Μαραθωνίου είναι η μοναδική διαδρομή του αγωνίσματος  που τελείται σε ευθεία γραμμή. Ο κανονισμός της Διεθνούς Ομοσπονδίας Στίβου (IAAF) απαιτεί πως ο Μαραθώνιος δρόμος πρέπει να τελείται σε μια διαδρομή χωρισμένη στη μέση με επιστροφή και τερματισμό στην αφετηρία. Από τον κανονισμό αυτόν εξαιρείται η κλασσική διαδρομή καθώς ιδιαίτερα δύσκολη όπως είναι με ανηφόρες και κατηφόρες καλύπτει τις απαιτήσεις των κανονισμών της Διεθνούς Ομοσπονδίας, τους οποίους βέβαια ακολουθεί και η Ελληνική Ομοσπονδία που ονομάζεται ΣΕΓΑΣ.

Η απόσταση του Μαραθωνίου δρόμου το 1896 στους Α’ Ολυμπιακούς Αγώνες ήταν μόνο 40.000μ. με αφετηρία το χωριό του Μαραθώνα. Έκτοτε τροποποιήθηκε ελαφρώς η διαδρομή με αφετηρία από τον ειδικά διασκευασμένο χώρο εκκίνησης, παράκαμψη για διέλευση από τον Τύμβο των Μαχητών της Μάχης του Μαραθώνα και ακολουθία της νέας χάραξης στη Λεωφόρο Μεσογείων.

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΔΙΟΥ

Ο αρχαίος ποταμός Ιλισός που είχε τις πηγές του στον (τότε) πευκοσκέπαστο Υμηττό, περνούσε μπροστά από τον Αρδηττό λόφο και καθώς είχε πάντα τρεχούμενο νερό σχημάτιζε στο σημείο εκείνο ένα θαυμάσιο φυσικό άλσος που ακόμη και στο πιο ζεστό καλοκαίρι πρόσφερε δροσιά στις καταπράσινες όχθες που ήσαν καλυμμένες με πλατάνια, ενώ οι λυγαριές, οι δάφνες και οι πικροδάφνες πρόσφεραν ένα ιδανικό τοπίο για χαλάρωση και ξεκούραση. Υποστηρίζεται ότι και ο μεγάλος φιλόσοφος Σωκράτης συνήθιζε στις πολύ ζεστές ημέρες του Ιουλίου και του Αυγούστου να συζητά με τους μαθητές του στο μέρος αυτό που ήταν πολύ ήσυχο, μακριά από την πολύβουη αγορά.

Εδώ ο ρήτορας Λυκούργος το 338 π.Χ σε ηλικία 52 ετών, όταν ήταν ο υπεύθυνος του Δήμου, αποφάσισε να αναγείρει το Παναθηναϊκό Στάδιο. Είχε γνωρίσει την τοποθεσία από τον Πλάτωνα, που ήταν μαθητής του Σωκράτη. Ο Λυκούργος δεν ήταν μόνο μαθητής του Πλάτωνα, αλλά και του Ισοκράτη και είχε εμπεδώσει τη φιλοσοφία αμφοτέρων, αυτήν που τους έκανε φημισμένους σε όλο τον κόσμο.

Η θέση για τη δημιουργία του Σταδίου στη μέση του μικρού φαραγγιού ήταν εξαιρετική, αλλά χρειάσθηκε να πεισθεί ο ιδιοκτήτης της περιοχής Δεινίας να παραχωρήσει στην Πολιτεία το χώρο για να αρχίσουν οι εργασίες.

Φυσικά η δαπάνη ήταν μεγάλη και χρειάσθηκαν πολλά χρόνια προσπαθειών για τη διευθέτηση του χώρου και οικονομική βοήθεια όχι μόνο από το Δήμο των Αθηνών, αλλά ακόμη  από τις Πλαταιές και τα Μέγαρα που ως πόλεις του κράτους των Αθηνών ήρθαν  αρωγοί.

Τα εγκαίνια του Παναθηναϊκού Σταδίου έγιναν το 330 π.Χ με Αγώνες, οι οποίοι κατά τα κρατούντα της εποχής ήσαν γυμνικοί και δεν επιτρέπετο η είσοδος στις γυναίκες. Στο βάθος του Σταδίου η κυκλική μορφή της σφενδόνης, σε τέλεια μορφή αρχαίου θεάτρου επέτρεπε την τέλεση και άλλων εκδηλώσεων, όπως αγώνων Πάλης, Παγκρατίου κ.λ.π., αλλά και ιεροτελεστιών.

Φυσικό και απαραίτητο ήταν, για την δυνατότητα προσπέλασης από τον Ιλισό ποταμό, να κατασκευασθεί εκεί η πρώτη γέφυρα του μικρού ποταμού. Αυτή πολλές φορές ανακαινίσθηκε ή ανακατασκευάσθηκε μέχρι τη δεκαετία του ’50 όταν ο Ιλισός, με το όνομα Καλλιρρόη σκεπάσθηκε τελείως.

Το 274 π.Χ ο Δήμος και η Βουλή δέχθηκαν να κάνει ο Αγωνοθέτης Ηράκλειτος ο Αθμονεύς, διάφορες προσθήκες στο Στάδιο για τούτο και τον τίμησαν. Στο Παναθηναϊκό Στάδιο οι γυμνικοί Αγώνες κράτησαν μέχρι τον Δεύτερο αιώνα μ.Χ.

ΤΟ ΣΤΑΔΙΟ ΗΡΩΔΟΥ ΤΟΥ ΑΤΤΙΚΟΥ

Το 2003 ο Αρχαιολόγος Αριστέας Παπανικολάου – Κρίστενσεν με τον συντονισμό της επίσης Αρχαιολόγου Αλίκης Σολωμού – Προκοπίου και τη Χορηγία του Υπουργείου Πολιτισμού κυκλοφόρησε ένα θαυμάσιο βιβλίο με τίτλο «ΤΟ ΠΑΝΑΘΗΝΑΪΚΟ ΣΤΑΔΙΟ» στο οποίο με γλαφυρότητα παρουσιάζεται η όλη ιστορία του, μέσα στους αιώνες, όχι βέβαια αγωνιστικά, όμως διεξοδικά και με ακρίβεια.

Εκεί λοιπόν βλέπουμε την επόμενη πορεία του Σταδίου, η οποία σε μια νεότερη εποχή, περισσότερο γνωστή, αρχίζει με τον Ηρώδη γιο του Αττικού από τον Μαραθώνα. Ήταν ακριβώς αυτός που ανήγειρε το επονομαζόμενο Ωδείον Ηρώδου του Αττικού, κόσμησε την Αθήνα με αγάλματα και οικοδόμησε τις μέχρι τότε χωμάτινες κλιτείς του Σταδίου με λευκό μάρμαρο. Όλα  με δικά του χρήματα, καθώς διέθετε μυθική περιουσία από τον πατέρα του. Αυτά  τα πραγματοποίησε σε μια ηλικία 35 με 40 ετών.

Ήταν το διάστημα των τεσσάρων περίπου ετών (140 – 144 μ.Χ) που το Στάδιο έλαβε την οριστική μορφή του πάνω στην οποία ο μετέπειτα μεγάλος χορηγός Γεώργιος Αβέρωφ, την περίοδο 1895 – 96, το αναμαρμάρωσε πλήρως, κρατώντας τα κύρια χαρακτηριστικά του.

Φυσικά τα 1725 χρόνια που πέρασαν από το 144 μ.Χ μέχρι το 1869 πολλά συνέβησαν στο Παναθηναϊκό Στάδιο.

Κατ’ αρχήν αναφέρω το 1869 μ.Χ διότι τότε ο μεγάλος Γερμανός Φιλλέλην Ερνέστος Τσίλλερ στις ανασκαφές που έκανε είχε τα πρώτα ευρήματα σε επιγραφές, ανάγλυφα κ.λ.π. και έκανε τις πρώτες παρατηρήσεις για τη μορφή του χώρου, τα αγάλματα και τις διαστάσεις του Σταδίου.

Βέβαια στο μεγάλο διάστημα που είχε κυλήσει από την εποχή του Ηρώδη του Αττικού και την Τουρκοκρατία, αρκετοί Ευρωπαίοι είχαν επισκεφθεί την Αθήνα, είχαν θαυμάσει τα κατάλοιπα του αρχαίου πολιτισμού και είχαν αναζητήσει το θρυλικό Στάδιο, στις χορταριασμένες πλαγιές του Αρδηττού. Του Σταδίου που από την πρώτη ήδη κατασκευή του, ήταν χωρητικότητας 50.000 θεατών.

Φυσικά πριν από την Τουρκοκρατία υπήρχε η περίοδος των Ρωμαίων, η γνωστή Φραγκοκρατία (1205 – 1458) κατά την οποία το Στάδιο χρησιμοποιήθηκε ακόμη για ιππικούς ή αγώνες ιπποτών. Αλλά ας δούμε μερικές γνώμες και κρίσεις ξένων επισκεπτών.

Νικόλο ντα Μαρτίνι (Ιταλός) έτος 1395. «Έξω από την πόλη υπάρχει μια μεγάλη γέφυρα με πολλά κτίσματα. Εκεί γίνονται αγώνες δρόμου και πάλης».

Ουρμπάνο Μπολτσιάνιο (Βενετός) έτος 1466. «Κοντά σε ένα μοναστήρι Καθολικών βρίσκεται το θέατρο, το οποίο έχει κυκλικό σχήμα, αλλά είναι επίμηκες, αρκετά μεγάλο και οφείλει τη μορφή του στα ίδια υψώματα».

Σερ ντε Λουάρ (Γάλλος) έτος 1641. «Είναι ένα θέατρο δημοσίων θεαμάτων με υπόγεια δίοδο από όπου περνάνε οι ηττημένοι αθλητές, αποφεύγοντας την ντροπή να αντικρίσουν τους θεατές».

Κορνέλιο Μάνιος (Ιταλός) έτος 1674. «Η γέφυρα του Ιλισού έχει μεγαλοπρέπεια. Πάνω στη γέφυρα υπάρχει μια μικρή εκκλησία με κατάλοιπα οικοσήμων από τους Δούκες των Αθηνών».

Φραντζέσκο Φανέλλι (Βενετός) έτος 1707. «Πάνω στη γέφυρα παλαιά πρέπει να ήταν μια εκκλησία. Σε μικρή απόσταση από εκεί συναντά κανείς το Στάδιο, το χρησιμοποιούσαν οι Αθηναίοι για ιπποδρομίες, θηριομαχίες και επιδείξεις αγωνισμάτων».

Ρίτσαρντ Τσάντλερ (Άγγλος) έτος 1766. «Στο αρχαίο Στάδιο υπήρχε μια υπόγεια δίοδος, η οποία διέσχιζε το ύψωμα και περνούσε κάτω από τις κερκίδες των θεατών. Η δίοδος αυτή ήταν ένα πέρασμα αποκλειστικά για τους ελλανοδίκες, τους αξιωματούχους και τους ιερείς στο χώρο του Σταδίου. Την χρησιμοποιούσαν επίσης οι ηττημένοι».

Λ. Φ. Σ. Φωβέλ (Γάλλος πρόξενος στην Ελλάδα) έτος 1787. Ως σχεδιαστής συνέταξε ένα χάρτη με τμήμα της σφενδόνης. Επίσης στην κορυφή του Αρδηττού τοποθετεί το ναό της τύχης και στον απέναντι λόφο τον τάφο του Ηρώδου. Υπάρχει και μια σημείωση. «Απεικόνιση του Φωβέλ. Στάδιο Αθηνών». Υπάρχει και ένα δεύτερο σχέδιο με μολύβι που παρουσιάζει μια κατά πλάτος τομή του Σταδίου.

Γουίλλιαμ Γκελλ (Άγγλος) έτος 1805. Έκανε δυο σχέδια για τη λοφογραμμή του χώρου και για τη μορφή του Σταδίου από την εποπτική θέση που είχε στην κορυφή του λόφου.

ΟΙ ΖΑΠΠΕΙΕΣ ΟΛΥΜΠΙΑΔΕΣ

Ήσαν 4 Αγωνιστικές Εκδηλώσεις, ταυτόχρονα και παράλληλα με εμπορικές εκθέσεις και επιδείξεις που οριοθέτησαν, εάν όχι τους Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά την ιδέα αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων.

Ήταν η οικογένεια Ζάππα, από τη Βόρειο Ήπειρο, με οικονομική ισχύ δημιουργηθείσα στη Ρουμανία που προσπάθησε πρώτη να φέρει σε μια σύγχρονη φόρμα τη μεγάλη επιθυμία των νεότερων Ελλήνων για την ανασύσταση των Αγώνων.

Η αρχή της προσπάθειας ήταν δύσκολη, όχι τόσο πετυχημένη και όχι στο επιθυμητό επίπεδο. Αλλά οι πρωτόλειοι «Ζάππειοι» Αγώνες  του 1859, 1870, 1875, 1889 αφύπνισαν πρώτα τον Ερνέστο Τσίλερ να σκάψει στα αρχαία χώματα ακολούθως δε τον Βαρώνο ντε Κουμπερτέν με τη βαθειά του ελληνική παιδεία να αφυπνίσει την Ευρώπη. Έτσι η ταυτισμένη ιδέα της Ελευθερίας, της Ειρήνης και του Τιμίως Αγωνίζεσθαι ήρθε από το Α’ Συνέδριο των Παρισίων στις 16 Ιουνίου 1894 να γίνει μια σύγχρονη παγκόσμια φιλοσοφία που στον πολιτισμένο κόσμο έχει ήδη καθιερωθεί.

ΜΝΗΜΕΙΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

Η Ένωση Συμμετασχόντων στους Ολυμπιακούς Αγώνες, μόνο  επίσημο Σωματείο των Αθλητών της Διεθνούς και της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής, έχει ζητήσει από μακρού χρόνου να χαρακτηρισθεί το Καλλιμάρμαρο Παγκόσμιο Μνημείο Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Η αίτηση έχει γίνει προς τις αρμόδιες Υπηρεσίες του ΟΗΕ, οι οποίες αφορούν την Ιστορία και τον Πολιτισμό.

Το αίτημα αυτό δεν είχε αποτέλεσμα, ούτε υπήρξε απάντηση. Βεβαίως καλοπροαίρετα πρέπει να υπάρχει μια δικαιολογία. Ότι η Ελλάδα έχει τόσα πολλά μνημεία που την κάνουν ένα υπαίθριο Μουσείο. Δεν είναι δυνατόν όλα να αναγνωρισθούν. Από την άλλη πλευρά ο ΟΗΕ έχει τη φιλοσοφία να ορίζει τουλάχιστον ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς σε κάθε χώρα. Αυτό ασφαλώς τονώνει το εθνικό αίσθημα και το τουριστικό ενδιαφέρον, αλλά ενίοτε οδηγεί σε αδικίες ή ανισότητες.